اراضی مستحدث از مهمترین مفاهیم حقوقی و ثبتی در حوزه اراضی ساحلی و بسترهای آبی است. اراضی مستحدث به زمینهایی گفته میشود که در نتیجه پایین رفتن سطح آب دریا، دریاچه، تالاب یا مرداب ظاهر میشود. این اراضی به دلیل ارتباط مستقیم با مالکیت، حریم و حدود ثبتی، از موضوعات حساس در امور کارشناسی رسمی دادگستری محسوب میشوند.
تعریف اراضی مستحدث در قانون اراضی مستحدث و ساحلی
قانون اراضی مستحدث و ساحلی مصوب 1354/4/29 اولین متن قانونی است که تعریف دقیق اراضی مستحدث را ارائه میدهد. مطابق این قانون، هر زمینی که در نتیجه پسروی یا پایین رفتن آب دریا، دریاچه یا تالاب ایجاد شود، اراضی مستحدث محسوب میشود.
مفهوم اراضی مستحدث در قانون توزیع عادلانه آب
در ماده 2 قانون توزیع عادلانه آب مصوب 1361، تعریف اراضی مستحدث نزدیک به قانون 1354 است اما با این تفاوت که به جای «تالاب»، واژههای «مرداب و باتلاق» ذکر شده است. در این قانون آمده است:
«… و اراضی مستحدثه که در اثر پایین رفتن سطح آب دریاها و دریاچهها و یا خشک شدن مردابها و باتلاقها پدید آمده باشد.»
این عبارت نشان میدهد که مفهوم اراضی مستحدث در قوانین جمهوری اسلامی ایران گستره بیشتری نسبت به گذشته دارد.
اراضی مستحدث در قانون احیای اراضی
ارتباط قانون احیای اراضی با اراضی مستحدث
در بند «ح» ماده 1 قانون نحوه احیای اراضی مصوب 1358، تعریف دیگری از اراضی مستحدث مطرح شده است. طبق این قانون، زمینهایی که در اثر خشک شدن دریا، دریاچه، تغییر بستر رودخانهها یا خشک شدن تالاب ایجاد شوند، اراضی مستحدث محسوب میگردند.
تفاوت بستر مرده رودخانه با اراضی مستحدث
هرچند این قانون بستر مرده رودخانه را ذیل اراضی مستحدث قرار داده است، اما با توجه به قانون موخرالتصویب یعنی قانون توزیع عادلانه آب، بستر مرده رودخانهها دیگر در عنوان «اراضی مستحدث» قرار نمیگیرد و باید تحت عنوان «بستر مرده» بررسی شود.
مالکیت و تصدی اراضی مستحدث
بر اساس قانون اراضی مستحدث و ساحلی، مدیریت و تصدی اراضی مستحدث برعهده وزارت جهاد کشاورزی است. اما چنانچه این اراضی وارد محدوده شهر یا حریم قانونی شهر شوند، مسئولیت آنها به سازمان ملی زمین و مسکن منتقل میشود.
این نکته برای کارشناسان رسمی دادگستری اهمیت دارد زیرا مرجع تصمیمگیرنده در صدور مجوزها، حدود و مالکیت تغییر میکند.
علامتگذاری و شناسایی اراضی مستحدث
وظیفه سازمان منابع طبیعی
طبق تبصره 1 ماده 2 قانون اراضی مستحدث و ساحلی، مسئولیت شناسایی و علامتگذاری اراضی مستحدث در موارد زیر با سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور است:
-
-
-
-
-
- دریای عمان
- خلیج فارس
- دریاچه خزر
- دریاچه ارومیه
-
-
-
-
نظر این سازمان درباره محدوده اراضی مستحدث قطعی تلقی میشود.
امکان اعتراض به تصمیمات
مطابق بند 1 ماده 10 قانون دیوان عدالت اداری، تصمیمات سازمان منابع طبیعی درباره تعیین حریم و اراضی مستحدث قابل اعتراض در دیوان عدالت اداری است. این بند یکی از پرتکرارترین موارد اختلافی در پروندههای ثبتی و کارشناسی است.
جمعبندی
اراضی مستحدث یکی از پیچیدهترین حوزهها در امور ثبتی و مالکیتی است. تشخیص صحیح این اراضی و تطبیق آن با قوانین 1354، 1358 و 1361 نیازمند دقت و دانش کارشناسی است. آگاهی از مقررات مربوط به اراضی مستحدث برای کارشناسان رسمی دادگستری، نقشهبرداران، شهرداریها و دستگاههای اجرایی ضروری است.
منبع
دکتر امیرمسعود فاطمیان – عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی
برای دریافت خدمات کارشناسی یا مشاوره در این زمینه، از طریق زیر با ما در ارتباط باشید.
ثبت شماره تماس بصورت اینترنتی(با شما تماس خواهیم گرفت)
تماس با کارشناسان ما: 
